Leżenie na plecach w ciąży może prowadzić do ucisku na duże naczynia krwionośne, co w zaawansowanym etapie ciąży bywa niekorzystne dla dziecka. Nie oznacza to jednak, że każda taka pozycja od razu szkodzi – wszystko zależy od długości i częstotliwości jej przyjmowania. Warto wiedzieć, kiedy i dlaczego najlepiej unikać tej pozycji, by spać spokojniej i wspierać rozwój malucha.
Czy leżenie na plecach w ciąży jest bezpieczne dla dziecka?
Leżenie na plecach w ciąży, szczególnie w drugim i trzecim trymestrze, może prowadzić do ucisku ciężarnej macicy na żyłę główną dolną. Skutkiem tego jest ograniczenie powrotu krwi do serca matki, a to z kolei powoduje zmniejszony przepływ krwi do łożyska i przejściowy spadek ilości tlenu dostarczanego dziecku. Badania brytyjskie wykazały, że spanie na plecach w ciąży częściej wybierają kobiety, u których występuje zwiększone ryzyko powikłań okołoporodowych, w tym obniżenia tętna płodu.
Dane naukowe wskazują, że jednorazowe leżenie na plecach zwykle nie jest niebezpieczne, jednak dłuższe pozostawanie w tej pozycji może wiązać się z większym ryzykiem ograniczenia wzrostu wewnątrzmacicznego lub nawet śmierci wewnątrzmacicznej płodu. Najbardziej zagrożone są kobiety z nadciśnieniem, ciążą mnogą lub już rozpoznanymi problemami łożyskowymi. Wyniki amerykańskiego badania Stillbirth Collaborative Research Network ujawniły, że ryzyko martwego urodzenia wzrasta ponad dwukrotnie u kobiet śpiących na plecach od trzeciego trymestru.
Nie każda kobieta w ciąży, leżąc chwilowo na plecach, naraża dziecko na ryzyko, jednak czas spędzony w tej pozycji ma znaczenie. Objawy niedotlenienia płodu i spadku przepływu przez łożysko mogą pojawić się bezobjawowo, dlatego zaleca się unikanie spania na plecach od około 24. tygodnia ciąży.
Dlaczego leżenie na plecach może być niewskazane w ciąży?
Leżenie na plecach w ciąży, szczególnie w drugim i trzecim trymestrze, może prowadzić do ucisku ciężkiej macicy na żyłę główną dolną. To z kolei ogranicza napływ krwi do serca, a tym samym może obniżać przepływ krwi do łożyska i płodu, co bywa potwierdzane w badaniach ultrasonograficznych przepływów (takich jak badania Dopplera).
Częstość występowania tego zjawiska zwiększa się wraz z zaawansowaniem ciąży, gdy rosnąca macica wywiera coraz większy nacisk na okoliczne naczynia krwionośne. Badania pokazują, że już po kilku minutach leżenia na plecach organizm może reagować obniżeniem ciśnienia krwi u matki oraz spadkiem utlenowania płodu. Powtarzalny lub długotrwały ucisk tej żyły może prowadzić nawet do tzw. zespołu żyły głównej dolnej (supine hypotension syndrome), którego objawami są nagłe osłabienie, duszność i zawroty głowy.
Dodatkowo, leżenie na plecach sprzyja refluksowi żołądkowo-przełykowemu i może nasilać bóle kręgosłupa, co potwierdzają specjaliści medycyny snu i ortopedii pracujący z kobietami w ciąży. Zmiana położenia narządów i rozluźnienie mięśni wywołane hormonami ciążowymi pogłębiają te dolegliwości. Chociaż negatywny wpływ na płód nie musi pojawiać się od razu, u niektórych kobiet długotrwałe leżenie w tej pozycji może przynieść poważniejsze konsekwencje zdrowotne.
Od którego tygodnia ciąży należy unikać leżenia na plecach?
Leżenie na plecach w ciąży staje się niewskazane najczęściej po 20. tygodniu, czyli od rozpoczęcia drugiego trymestru. Od tego momentu powiększająca się macica może uciskać żyłę główną dolną, co może utrudniać powrót krwi do serca i prowadzić do obniżenia ciśnienia oraz słabszego dotlenienia zarówno matki, jak i dziecka.
Niektóre zalecenia medyczne wskazują na granicę między 20. a 28. tygodniem ciąży – ostateczne decyzje zależą od budowy ciała kobiety, przyrostu masy oraz przebiegu ciąży. Część badań pokazuje, że ryzyko niepożądanych efektów leżenia na plecach znacznie wzrasta po 28. tygodniu.
Poniżej znajduje się tabela z zestawieniem zalecanych tygodni rozpoczęcia unikania leżenia na plecach według różnych źródeł naukowych:
| Źródło | Zalecany tydzień unikania leżenia na plecach | Szczegółowe wskazania |
|---|---|---|
| Amerykańskie Kolegium Położników i Ginekologów (ACOG) | Po 20. tygodniu | Zalecane stopniowe przejście na leżenie na boku |
| Royal College of Obstetricians and Gynaecologists (RCOG) | Po 28. tygodniu | Szczególnie ważne podczas snu nocnego |
| Wytyczne Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników | Między 20. a 28. tygodniem | Indywidualizacja zaleceń zależnie od samopoczucia i przebiegu ciąży |
Zalecenia różnych towarzystw medycznych mogą się różnić, ale większość międzynarodowych wytycznych sugeruje, by ograniczać leżenie na plecach już od drugiego trymestru lub najpóźniej od początku trzeciego. U kobiet z ciążą mnogą czy wcześniejszymi problemami naczyniowymi nawet wcześniejsze unikanie tej pozycji uznaje się za korzystne.
Jakie mogą być objawy związane z leżeniem na plecach w ciąży?
Objawy związane z leżeniem na plecach w ciąży mogą obejmować zawroty głowy, uczucie duszności, kołatanie serca, a nawet omdlenia. U części kobiet pojawiają się również bóle pleców, obrzęki nóg lub uczucie ciężkości w podbrzuszu – zwykle od drugiego trymestru.
Takie objawy pojawiają się na skutek ucisku powiększającej się macicy na żyłę główną dolną, co powoduje spowolnienie przepływu krwi do serca oraz zmniejsza transport tlenu do tkanek. W późniejszych etapach ciąży może dojść do nagłego spadku ciśnienia krwi (tzw. zespół żyły głównej dolnej), objawiającego się bladością, osłabieniem i potliwością. Symptomy najczęściej mijają po zmianie pozycji ciała.
Jak bezpiecznie spać i odpoczywać w ciąży?
Bezpieczną pozycją do snu i odpoczynku w ciąży jest leżenie na lewym boku. Taka pozycja poprawia ukrwienie macicy i łożyska, zmniejsza ryzyko ucisku na żyłę główną dolną oraz usprawnia odpływ krwi z dolnej części ciała, co potwierdzają wyniki badań ultrasonograficznych i dopplerowskich (m.in. BM Cartwright i wsp., 2018). Układanie się na prawym boku jest możliwe, jednak lewa strona pozostaje najlepszym wyborem, jeśli chodzi o transport tlenu i składników odżywczych do płodu.
Aby zwiększyć komfort i bezpieczeństwo podczas snu, można stosować odpowiednie podpórki. Najlepiej sprawdzają się poduszki ciążowe typu C lub U, które podpierają brzuch, plecy i nogi jednocześnie, zmniejszając napięcie mięśni i stabilizując sylwetkę podczas przekręcania się w nocy. Unikanie spania na plecach, szczególnie po 20. tygodniu, ogranicza prawdopodobieństwo wystąpienia hipotonii, spadku ciśnienia i niedotlenienia płodu. Spanie z lekko uniesionym zagłówkiem warto rozważyć w przypadku dolegliwości oddechowych lub zgagi – kąt nachylenia łóżka powinien wynosić ok. 15–30 stopni.
Optymalne warunki snu zapewnia odpowiednia twardość materaca oraz przewiewna odzież nocna. Przewracając się w nocy, przyszła mama powinna starać się wracać do pozycji na boku – nawet krótkie epizody odpoczynku na plecach nie są niebezpieczne, o ile najczęściej wybieraną pozycją pozostaje leżenie na boku.
Co zrobić, jeśli przypadkowo położę się na plecach będąc w ciąży?
Jeśli podczas ciąży zauważysz, że leżysz na plecach lub obudzisz się w tej pozycji, najlepiej jak najszybciej przekręcić się na bok, zwłaszcza lewy. To poprawia przepływ krwi do łożyska i Twojego serca. Krótkotrwałe leżenie na plecach nie jest powodem do obaw – badania wskazują, że sporadyczne, nawet kilkunastominutowe przebywanie w tej pozycji nie powoduje natychmiastowych negatywnych skutków dla mamy czy dziecka.
Aby ograniczyć możliwość powrotu do tej pozycji podczas snu, można podłożyć pod plecy zrolowany ręcznik, klin albo poduszkę ciążową. Taka bariera sprawia, że nawet nieświadomie trudniej będzie obrócić się z powrotem na plecy. Jeśli po leżeniu w tej pozycji przez dłuższy czas pojawią się duszności, zawroty głowy lub nagłe osłabienie, trzeba natychmiast usiąść i przyjąć pozycję półsiedzącą. Jeżeli objawy nie ustępują, należy skonsultować się z lekarzem.
Gdy zorientujesz się, że sytuacja miała miejsce, zwracaj uwagę na takie dolegliwości jak: osłabienie, mdłości, zimne poty lub drętwienie kończyn. Brak objawów nie wymaga dodatkowych działań. Natomiast jeśli cokolwiek Cię niepokoi albo występują niewyjaśnione dolegliwości, poinformuj o tym podczas najbliższej wizyty prenatalnej – lekarz oceni, czy potrzebna jest dalsza diagnostyka.
