Naukowcy nie potwierdzili, by nienarodzone dziecko było w stanie rozpoznać, czy jest niechciane. Emocje matki mogą jednak wpływać na rozwój płodu – silny stres i negatywne uczucia oddziałują na organizm dziecka poprzez hormony. Warto dowiedzieć się, jak to naprawdę działa.
Czy dziecko w brzuchu matki czuje się niechciane?
Aktualne badania nie potwierdzają, by dziecko w łonie matki miało rozwiniętą świadomość zdolną do odczuwania własnej niechcianości czy formułowania tego typu uczuć. Eksperci podkreślają, że płód do pewnego etapu nie ma wykształconych struktur mózgowych odpowiedzialnych za samoświadomość i interpretację emocji w kategoriach społecznych, takich jak poczucie odrzucenia.
Najwcześniejsze elementy układu nerwowego zaczynają się formować około 5. tygodnia ciąży, jednak zdolność do świadomego przeżywania emocji, w tym poczucia bycia niechcianym, wymaga znacznie bardziej rozwiniętej kory mózgowej – tej natomiast płód nie posiada w funkcjonalnej formie aż do trzeciego trymestru. Dotychczas nie zidentyfikowano żadnego naukowego mechanizmu, który umożliwiałby płodowi rozpoznawanie i interpretację intencji emocjonalnych matki w sposób złożony.
Zgromadzone dowody wskazują, że płód odbiera głównie bodźce fizyczne i chemiczne, takie jak hormony czy dźwięki, a nie świadome przekazy emocjonalne lub intencje matki wobec niego. Stwierdzenie, że dziecko w brzuchu matki „czuje się niechciane”, nie znajduje oparcia w aktualnej wiedzy medycznej, choć płód reaguje na zmiany środowiskowe i fizjologiczne mogące mieć związek z samopoczuciem matki.
Jak emocje matki wpływają na rozwój płodu?
Emocje matki mają bezpośredni wpływ na rozwój płodu poprzez reakcje hormonalne organizmu. Udowodniono, że silny i długotrwały stres emocjonalny prowadzi do podwyższenia poziomu kortyzolu, który przedostaje się przez łożysko do organizmu dziecka, wpływając na rozwój układu nerwowego oraz gospodarki hormonalnej płodu.
W badaniach wykazano, że podwyższony poziom hormonów stresu u matki wiąże się z ryzykiem przedwczesnego porodu, niższą masą urodzeniową oraz zaburzeniami pojawiającymi się w późniejszym rozwoju emocjonalnym i odpornościowym dziecka. Zauważalne są również zmiany w funkcjonowaniu osi podwzgórze-przysadka-nadnercza płodu, co może modyfikować wrażliwość dziecka na czynniki stresowe w przyszłości.
Najsilniejsze reakcje rozwijają się w drugim i trzecim trymestrze ciąży, gdy mózg płodu przechodzi intensywne etapy rozwoju. Wyniki metaanaliz sugerują, że dzieci matek doświadczających przewlekłych negatywnych emocji w ciąży mają wyższe ryzyko późniejszych zaburzeń lękowych i problemów z koncentracją. Odpowiednia regulacja emocji u kobiety ciężarnej pozostaje istotna dla zdrowia dziecka.
Co nauka mówi o świadomości i odczuwaniu emocji przez płód?
Badania neurologiczne wykazują, że świadomość w klasycznym sensie – czyli zdolność do odczuwania, rozróżniania i przeżywania subiektywnych stanów emocjonalnych – nie rozwija się u płodu przed trzecim trymestrem. Przyczyną jest niedojrzałość kory nowej oraz istotnych połączeń między wzgórzem a korą mózgową, które zaczynają się formować dopiero około 24. tygodnia ciąży i intensyfikują do 30. tygodnia. Wcześniej aktywność mózgu płodu pozostaje niezsynchronizowana, a badania EEG ukazują niewielką obecność fal związanych z przytomnością i percepcją.
Mimo że od około 20. tygodnia ciąży płód może reagować na bodźce zewnętrzne, takie jak dźwięki czy ruchy matki, reakcje te mają charakter odruchowy i nie wskazują na świadome odczuwanie. Działanie hormonów stresu, w tym kortyzolu, może wpływać na rozwój układu nerwowego płodu, jednak dostępne dane naukowe nie potwierdzają, by płód był zdolny do rozpoznawania i przeżywania emocji w taki sposób, jak robi to noworodek czy osoba dorosła.
Różne badania eksperymentalne i kliniczne opisują, w jakim momencie oraz zakresie pojawiają się wyższe funkcje mózgowe u płodu. Poniższa tabela przedstawia kluczowe etapy rozwoju układu nerwowego oraz ich znaczenie dla możliwego odczuwania emocji:
| Etap ciąży | Proces neurologiczny | Znaczenie dla świadomości/emocji |
|---|---|---|
| do 20. tygodnia | brak dojrzałych połączeń korowo-wzgórzowych | brak możliwości świadomego odczuwania; reakcje odruchowe |
| 20–24. tydzień | początek formowania się połączeń wzgórze-kora | ograniczona percepcja bodźców zewnętrznych, bez integracji emocjonalnej |
| od 24.–30. tygodnia | intensywna mielinizacja i synchronizacja fal mózgowych | teoretycznie możliwe prymitywne reakcje, brak dowodów na przeżywanie emocji |
| po 30. tygodniu | szybki rozwój kory nowej i struktur limbicznych | rośnie potencjał dla prostych stanów świadomości, nadal brak potwierdzonej zdolności do przeżywania złożonych emocji |
Jak wynika z tabeli, pełna podstawa neurologiczna niezbędna do odczuwania emocji kształtuje się najwcześniej pod koniec ciąży, jednak nawet wtedy brak dowodów, by płód posiadał tę zdolność w rozumieniu dorosłych lub dzieci po urodzeniu. Większość reakcji na bodźce w życiu płodowym to procesy automatyczne i nieświadome.
W jaki sposób stres i negatywne emocje matki mogą oddziaływać na dziecko w ciąży?
Stres matki podczas ciąży oraz jej negatywne emocje przyczyniają się do wzrostu poziomu kortyzolu i innych hormonów stresu, które przedostają się przez łożysko do płodu. Udowodniono, że przewlekły stres u ciężarnych może prowadzić do zaburzeń rozwoju układu nerwowego dziecka, a także zwiększać ryzyko przedwczesnego porodu i niskiej masy urodzeniowej.
Badania pokazują, że dzieci matek doświadczających silnego stresu w czasie ciąży częściej zmagają się z zaburzeniami zachowania, trudnościami z koncentracją oraz problemami lękowymi już we wczesnym dzieciństwie. Negatywne emocje matki wpływają również na funkcjonowanie jej układu odpornościowego, co ma przełożenie na podatność dziecka na infekcje i choroby w przyszłości.
Jak dbać o wsparcie emocjonalne w ciąży, by nie szkodzić dziecku?
Dbanie o wsparcie emocjonalne w ciąży obejmuje aktywne wykorzystanie metod redukcji stresu oraz korzystanie z profesjonalnej pomocy. Liczne badania, m.in. publikowane w „JAMA Pediatrics” i „Developmental Psychobiology”, wskazują na silny związek między dobrym wsparciem społecznym dla ciężarnej a niższym poziomem kortyzolu i rzadszym występowaniem problemów rozwojowych u dzieci. Szczególnie skuteczne okazują się rozmowy z osobami bliskimi, udział w grupach wsparcia oraz psychoterapia ukierunkowana na emocje związane z macierzyństwem.
Do mniej oczywistych, a istotnych działań zalicza się dbanie o stabilny rytm dnia, regularne ćwiczenia oddechowe i świadome praktyki uważności, które zgodnie z badaniami naukowymi obniżają napięcie autonomicznego układu nerwowego u matki (źródło: badanie Peruzzo i in., 2021). Stałe konsultacje z lekarzem lub położną pozwalają szybko wychwycić oznaki przedłużającego się stresu lub depresji, co umożliwia natychmiastową interwencję. Korzystanie z programów wsparcia psychicznego, dostępnych w wielu poradniach prenatalnych, ogranicza ryzyko negatywnego wpływu emocji na płód.
